AA

Wyuczona bezradność

Dla specjalistów działających na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie

Kiedy spotykamy na swojej drodze ludzi, którzy trwają w toksycznych, często przemocowych związkach; gdy rozmawiamy z kimś kto przewlekle pozostaje na bezrobotnym lub zastanawiamy się dlaczego niektórzy żyją w skrajnym ubóstwie czy są bezdomni, przez myśl przechodzi nam niedowierzanie, a nawet i złość, że te osoby nic nie robią ze swoim życiem.

Próbując wytłumaczyć bierność powyższych zachowań można odwołać się do  zjawiska wyuczonej bezradności. Na czym ono polega, skoro ma tak wielką, praktycznie destrukcyjną moc?
Teoria ta została sformułowana przez amerykańskiego psychologa Martina Seligmana, który przez wiele lat pracował nad wyjaśnieniem mechanizmu powstawania bierności i rezygnacji.

Seligman wykazał, że poczucie bezradności powstaje wtedy, gdy organizm uczy się w wyniku wcześniejszych doświadczeń, że jego reakcje nie mają żadnego wpływu na szkodliwe, awersyjne czy traumatyczne oddziaływania środowiska. Powtarzanie się wydarzeń w ciągu życia, w którym człowiek czuje się bezradny, prowadzi do wyuczonej bezradności. Wyuczona bezradność jest poddaniem się, zaprzestaniem działania, które wynika z przekonania, że cokolwiek zrobimy nie będzie to miało żadnego znaczenia.

Każdego dnia uczymy się życia. Dostajemy od otoczenia informacje zwrotne pokazujące nam czy dane zachowanie jest skuteczne i przynosi pożądane efekty czy też nie. Ludzie szybko uczą się bezradności.
E. Walker badając, przez wiele lat zachowania kobiet doznających przemocy w rodzinie, zauważyła, że na początku pojawiania się ataków przemocy, kobiety podejmowały różne działania, które miały  wpłynąć na zmianę sytuacji (chociażby schodzenie parterowi z drogi gdy był nietrzeźwy, szybkie podanie gorącego obiadu gdy tylko wchodził do domu, uciszanie dzieci by przypadkiem go nie drażniły i wiele innych). Dopiero gdy kobiety nabierały przekonania o nieskuteczności swojego postępowania (cokolwiek robiły – czy to prosiły czy groziły – nie przynosiło rezultatów), rodziło się w nich poczucie bezradności. Przekonanie, że podejmowane działania są nieefektywne, bo osiągane wyniki nie zależą od naszego działania, powoduje, że obniża się motywacja do wypróbowania nowych działań. Człowiek zaczyna oczekiwać, że również w przyszłości nie będzie zależności między tym co zrobi a osiąganymi wynikami.

Lista czynników wysokiego ryzyka rozwoju wyuczonej bezradności:

  • doświadczenia z dzieciństwa
  • przemoc fizyczna, psychiczna
  • napaść seksualna lub molestowanie
  • sytuacje traumatyczne takie jak rozwód
  • śmierć któregoś z rodziców, alkoholizm, choroba bliskich
  • kłopoty w nauce i problemy zdrowotne
  • doświadczenia wyniesione ze związków z życiu dorosłym
  • przemoc (np. patologiczna zazdrość, gwałt czy przymuszanie do nieakceptowanych form współżycia, groźby pozbawienia życia)

Im wcześniej osoba zacznie doświadczać traumy, im dłużej ona trwa, im większy jest jej zakres – tym bardziej destrukcyjne są tego konsekwencje. 

Wyuczona bezradność prowadzi do:

  • deficytów poznawczych: które polegają na ogólnym przekonaniu, że nie ma takich sytuacji, których możliwa jest zmiana; że w konkretnej sytuacji nic nie można zrobić;
  • deficytów motywacyjnych: brak motywacji do działania i umiejętności angażowania się; długi czas dochodzenia do równowagi po porażce;
  • deficytów emocjonalnych: które objawiają się stanami apatii, depresji, lęku, uczucia zmęczenia, niekompetencji i wrogości;
  • deficytów społecznych: wycofanie z kontaktów społecznych.

Skutki wyuczonej bezradności na co dzień:

  • trudności w uczeniu się,
  • izolacja społeczną,
  • różne zaniedbania pedagogiczne,
  • maltretowanie fizyczne,
  • wykorzystywanie seksualne,
  • deprywację emocjonalną.

Osoby dotknięte tym syndromem często są zamknięte w sobie, nie potrafią wyrazić swojego zdania, przyjąć krytyki ze strony innych ludzi. Poczucie bezradności i beznadziejności może także powodować sięganie po środki psychoaktywne (nadużywanie alkoholu czy narkotyków) oraz popadanie w nałóg seksualny.

Jak pracować z osobami prezentującymi wyuczoną bezradność

Seligman wykazał, że modyfikacja stylu poznawczego oraz uczenie się tendencji samoobronnej niosą skutki lecznicze. Okazało się także, że dla wyuczonej bezradności istotne jest nie tyle rzeczywiste sprawowanie kontroli, ale raczej przekonanie o posiadaniu czy też nie posiadaniu tej kontroli.

Dość często osoby z wyuczoną bezradnością trafiają do punktów interwencji kryzysowej (ze względu na ostry kryzys, którego doświadczają, zagrożenie życia, czy inne trudności), gdzie:

  • w pierwszej kolejności należy udzielić im wsparcia emocjonalnego, pozwolić na uzewnętrznienie często negatywnych emocji.
  • Ważne jest by spojrzeć na problem z pewnym dystansem i dostrzec nowe punkty widzenia.
  • Pracę należy opierać na pozytywnych wzmocnieniach i dostrzeganiu pozytywów w życiu ofiary.
  • głównym celem pracy jest odzyskanie przez klienta wiary w skuteczność swoich działań poprzez stopniowe umiejętności odzyskiwania kontroli nad życiem.
  • istotna jest też praca nad ukształtowaniem pozytywnego wizerunku własnej osoby.

Należy pamiętać, że w związku z tym, iż wyuczona bezradność często kształtowała się latami, czasami od wczesnego dzieciństwa, czas powrotu do równowagi psychicznej i odzyskania poczucia kontroli również będzie rozłożony w czasie.

 

Technika 4 – ech epizodów:

Podczas rozmów z klientami słyszymy o ogromnych rozmiarach przemocy, której doświadczają. Zastanawiamy się jak sobie dawały radę do tej pory. W realizacji procedury NK podstawowym celem jest bezpieczeństwo osób doświadczających przemocy. Aby pomóc klientowi rozpoznać swoją sytuację i zaplanować tzw. plan bezpieczeństwa można wykorzystać technikę 4- ech epizodów.

W rozmowie z klientem pytamy o 4 sytuacje przemocy:

  • pierwszy,
  • ostatni,
  • najgorszy,
  • typowy.

Pierwszy – ostatni to informacja (również dla klienta) jak długo trwa przemoc i jak eskaluje

Najgorszy – typowy to informacja jaki poziom agresji jest środowiskiem naturalnym klienta
i na czym koncentruje się opisując sytuacje przemocy. Można się zorientować jaka jest skala zjawiska oraz jak reaguje ofiara. To także okazja do nazywania zachowań przemocowych i okoliczność do rozmowy, które zachowania klienta zagrażają jego bezpieczeństwu a które pomagają to bezpieczeństwo zwiększyć.

Na podstawie informacji o dynamice przemocy w danej rodzinie oraz o tym jak zachowuje się ofiara możemy zaplanować z nią plan bezpieczeństwa.

W planie bezpieczeństwa mogą być ujęte następujące kwestie:

  1. przygotowanie najpotrzebniejszych rzecz i umiejscowienie ich w jakiejś części domu, aby były łatwo dostępne w sytuacji zagrożenia
  2. omówienie z kim się skontaktuje osoba doświadczająca pomocy
  3. dokąd pójdzie gdy wyjdzie z domu (czyli kogo przygotować na taką ewentualność)
  4. czy i kogo zawiadomi o zaistniałej sytuacji
  5. na co może liczyć ze strony interwentów (co zrobią) itp.

Samo wspólne przygotowanie takiego planu podnosi poczucie sprawstwa klienta.
Zadaniem specjalisty jest doszczgóławianie pomysłów klienta.

Podsumowanie seminarium

Z udziałem warszawskich specjalistów działających w grupach roboczych pracujących na rzecz indywidulanych przypadków występowania przemocy w rodzinie w ramach realizacji procedury Niebieskie Karty (NK) – listopad 2018 roku

Podczas seminarium  pracowano nad trzema obszarami trudności występujących we wspólnej  pracy  specjalistów na rzecz osób uwikłanych w przemoc w rodzinie:

  • współpraca służb,
  • współpracą z osobami doświadczającymi przemocy,
  • trudności związanych ze współpracą z osobami stosującymi przemoc

Zidentyfikowane trudności związane ze współpracą służb oraz samą procedurą NK:

  • niejednolity zakres wiedzy różnych służb/specjalistów n/t zjawiska przemocy domowej (m.in. mechanizmów występowania przemocy, zachowań  osób doświadczających i stosujących przemoc), co może powodować:
  • trudności w wypracowaniu wspólnego stanowiska i diagnozy przemocy (czy w rodzinie dochodzi do przemocy i kto jest krzywdzony);
  • trudności w uzgodnieniu na czyją rzecz będzie pracowała grupa robocza;
  • brak/niskie umiejętności prowadzenia konstruktywnej rozmowy z osobą doświadczającą przemocy i z osobą stosującą przemoc;
  • brak/niska znajomość u członków grup roboczych kompetencji i sposobów działania poszczególnych służb, co może implikować:
  • niepewność członków grup roboczych w określaniu kierunków pracy (brak/niedostateczna wiedza dotycząca zasobów osobowych i instytucjonalnych poszczególnych specjalistów);
  • brak współpracy z instytucjami wymiaru sprawiedliwości (prokuratura, sąd)
  • brak/niedostateczna ilość czasu na kolejne spotkania w ramach grup roboczych, co może powodować:
  • brak satysfakcjonujących doświadczeń współpracy;
  • poczucie osamotnienia poszczególnych członków grupy;
  • powstawanie nierealistycznych planów pomocy, często bez udziału osoby doświadczającej przemocy;
  • konflikt pozornie spójnych ról (specjalista danej służby vs członek konkretnej grupy roboczej) wynikający z rozbieżności między oczekiwaniami bezpośrednich przełożonych, a wymogami procedury NK;
  • brak/niska wiedza dot. określania celów, działań i zadań oraz wskaźników oczekiwanych rezultatów/zmiany, co może powodować:
  • tworzenie nierealistycznych, np. zbyt odległych w czasie, celów działania;
  • nieczytelne rezultaty oddziaływań lub ich brak;
  • chaotyczność działań, powielanie kroków, groźbę pominięcia istotnych działań;
  • brak przejrzystych/czytelnych zapisów w protokołach posiedzeń grupy roboczej dotyczących założeń i realizacji indywidualnego planu pomocy co może powodować:
  • trudności dla zespołu interdyscyplinarnego w podejmowaniu istotnych decyzji m.in. o zakończeniu procedury NK;
  • nieznajomość członków grupy roboczej i zespołu interdyscyplinarnego konkretnych przesłanek do zakończenia procedury NK;

Dostrzegane trudności związane ze współpracą z osobami uwikłanymi w przemoc:

  • osoby doświadczające przemocy mają labilną gotowość do podejmowania konkretnych działań na rzecz zmiany swojej sytuacji życiowej, co może implikować:
  • frustrację pomagających specjalistów, którzy dążą do uzyskania konkretnych rezultatów;
  • częste niewywiązywanie się przez osoby dotknięte przemocą domową z zobowiązań podjętych za namową specjalistów bez uwzględnienia rzeczywistych potrzeb osób pokrzywdzonych;
  • składanie przez osoby uwikłane w przemoc domową nierealistycznych zobowiązań;
  • silne emocje członków grupy roboczej odczuwane w stosunku do osoby doświadczającej, jak i stosującej przemoc, co może powodować:
  • trudności w prowadzeniu konstruktywnej rozmowy z osobą doświadczającą przemocy i z osobą stosującą przemoc;
  • napastliwą  postawę specjalisty wobec osoby stosującej przemoc lub wobec bierności osoby doświadczającej przemocy;
  • pobłażliwość wobec „bezpiecznego rodzica”, który obawiając się agresji  partnera nie chroni małoletnich dzieci;
  • bezradność wobec braku chęci współpracy ze strony rodziny uwikłanej w przemoc;

Rekomendacje dla służb i specjalistów realizujących procedurę NK:

  • Dotyczące trudności w budowaniu planu pomocy związane ze współpracą służb:
  • szkolenia dla służb (ze szczególnym uwzględnieniem prokuratury i sądów) z zakresu: zjawiska przemocy w rodzinie, stosowanych procedur prawnych w służbie przeciwdziałania przemocy w rodzinie, wspólnego budowania i realizacji planu pomocy;
  • zapraszanie prokuratorów/przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości na spotkania zespołów interdyscyplinarnych ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie w celu poszerzenia perspektywy obu stron na specyfikę pracy i potrzebę współpracy w obszarze przeciwdziałania przemocy;
  • budowanie planu pomocy powinno opierać się o wspólne z osobą doświadczającą przemocy konstruowanie celów i wskaźników ich osiągnięcia, wyznaczenie zadań i określenie konkretnych działań. Cel powinien być:
  • konkretny – zdefiniowany
  • mierzalny – musisz wiedzieć po czym poznasz, że został osiągnięty
  • realistyczny i możliwy do wykonania
  • określony w czasie
  • wyrażony w formie pożądanego rezultatu (co ma się stać, a nie czego ma nie być)
  • elastyczny – czyli możliwy do modyfikacji w razie potrzeb

 

  • Dotyczące trudności związanych ze współpracą z osobami uwikłanymi w przemoc w rodzinie:
  • praca każdej grupy roboczej powinna rozpoczynać się wypracowaniem wspólnego stanowiska w kwestii wstępowania w danej rodzinie lub nie przemocy;
  • kolejnym niezbędnym zadaniem każdej grupy roboczej jest ustalenie wiodącego klienta, na rzecz którego będzie ona pracowała;
  • koniecznym jest także opracowanie diagnozy rodziny dotkniętej przemocą, ze szczególnym uwzględnieniem jej zasobów i możliwości, a nie tylko trudności i potrzeb;
  • niezbędnym krokiem do tworzenia realistyczny planu pomocy jest zaproszenie osoby wskazanej jako pokrzywdzona przemocą do jego tworzenia;
  • jasno sformułowany przez służby cel działań i oczekiwania względem wszystkich osób, których dotyczy procedura NK, pomogą im w lepszym zrozumieniu swojej roli w procesie zmiany sytuacji rodziny;
  • w rozmowie z osoba doświadczającą przemocy warto wprost nazywać opisywane przez nią zachowania, co może być okazją do edukowania jej w zakresie m.in. form przemocy lub innych ważnych obszarów;
  • osoby doświadczające przemocy czują się bezradne w swojej sytuacji, dlatego praca z uwzględnieniem ich zasobów, dostrzeganie i nazywanie ich obszarów wpływu, akceptowanie przeżyć, pomagają im zobaczyć swoją siłę;
  • specjaliści podążając za potrzebami osób uwikłanych w przemoc w trakcie realizacji planu pomocy, nie mogą tracić z oczu swoich ustaleń;
  • omówienie z osobami pokrzywdzonymi różnych możliwych rozwiązań i pozostawienie im wyboru któregoś z nich obniża poziom lęku i czyni ich podmiotami zmiany;
  • urealnianie pomysłów osób pokrzywdzonych przemocą i osadzenie ich w ramach czasowych pomaga w tworzeniu realistycznego planu pomocy;
  • ważnym zadaniem służb realizujących procedurę NK jest zapewnienie bezpieczeństwa osobom zależnym; jeśli rodzic/e w tym zakresie nie współpracują należy bezwzględnie uruchomić tryb interwencyjny;
  • obecnie większość dolegliwości wynikających z faktu występowania w rodzinie przemocy ponoszą osoby jej doświadczające, dlatego grupy robocze powinny zwiększyć intensywność działań wobec osób stosujących przemoc, tym samym wzmacniając pozycję osoby doświadczającej przemocy;

 

Materiał wypracowany przez warszawskich specjalistów działających na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie

Seminarium w dniu 23 listopada 2018 roku

Deklarowane oczekiwania osób uwikłanych w przemoc w rodzinie wobec procedur pomocowych:

  1. Żeby partner/ka się zmienił/a, żeby uznał/a moje zdanie
  2. Żeby ktoś mi uwierzył
  3. Żeby ktoś mu/jej powiedział, że źle robi
  4. Żeby ktoś mnie obronił
  5. Żeby poszedł/poszła się leczyć
  6. Żeby ktoś mi powiedział co mam robić
  7. Żeby mnie to nie raniło
  8. Żeby ochronić dzieci
  9. Żebym się nie przejmował/ażeby ktoś zajął się moją sytuacją

Deklarowane oczekiwania specjalistów pracujących na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie:

  1. Żeby osoba stosująca przemoc przestała zachowywać się agresywnie
  2. Żeby osoba doznająca przemocy chroniła się (zgłaszała przemoc, realizowała swoje potrzeby)
  3. Żeby osoba doznająca przemocy chroniła dzieci
  4. Żeby dzieci nie były używane do rozgrywki między rodzicami
  5. Żeby przemoc ustała
  6. Żeby klient zrobi to na co się zgodził
  7. Żeby oddzielić osobę doznającą przemocy od osoby stosującej przemoc (np. zakaz zbliżania, osadzenie, zakaz kontaktów)
  8. Żeby inne służby współpracowały; żeby każdy robił swoje uznając to co robią inni

Przedstawione oczekiwania odnoszą się do podobnych kwestii i można na ich podstawie wypracowywać cele działania. Pozostaje pytanie o sposób dochodzenia do rezultatów.

 

Rekomendacje do skutecznej aktywizacji/motywowania klienta do zmiany i skutecznej współpracy specjalistów:

  1. Identyfikowanie i nazywanie rzeczywistych potrzeb zarówno osób, na rzecz których pracujemy, jak i samych specjalistów;

 

  1. Prowadzenie stałego dialogu z osobami uwikłanymi w przemoc oraz między specjalistami (co zrobić, jak to zrobić, kto ma to zrobić, kiedy);
  2. Dopytywanie o potrzeby;
  3. Modyfikowanie działań ( elastyczność planów pomocy);
  4. Precyzowanie celów ( uszczegóławianie), konkretyzowanie zadań i poszczególnych działań, ustalanie wskaźników zmiany/rezultatów, konkretyzowanie ram czasowych poszczególnych działań.

Procedura Niebieskie Karty - efektywna pomoc

Nasza oferta to propozycja specjalistycznego doradztwa psychologicznego i prawnego dedykowanego zespołom interdyscyplinarnym ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, ale bardziej grupom roboczym w dzielnicach Warszawy.

Oferowana formuła doradztwa jest rezultatem potrzeb zgłaszanych podczas prowadzonych przez nas w ostatnich dwóch latach warsztatów i szkoleń.

Prowadzimy doradztwo eksperckie dla zespołów i grup w formule cyklicznych spotkań z dwojgiem ekspertów: psychologiem i prawnikiem. Mamy długoletnie doświadczenie w realizacji różnorodnych szkoleń i doradztwa w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie i realizacji procedury Niebieskie Karty. Zwykle spotkania doradcze trwają ok. 3 godzin. Jednorazowo może w nim wziąć udział do 10 osób. Doradztwo jest prowadzone także w formie spotkań indywidualnych specjalisty z grupy roboczej lub zespołu z ekspertem w miarę zgłaszanych potrzeb.

Proponowane oddziaływania szkoleniowe/konsultacyjne dotyczą problematyki rzeczywistej współpracy, tworzenia wytycznych do procedowania i kończenia działań, strategii postępowania w indywidualnych przypadkach, kierunków interpretacyjnych obowiązujących przepisów pod kątem ich celowości i możliwości wykorzystania, itp.

Projekt jest współfinansowany przez m.st. Warszawa.